Katma Değer Şaban ve Orta Direğin Ağıdı

1980’lerin Türkiye’sinde çekilen Katma Değer Şaban, yalnızca bir komedi filmi değildir; aynı zamanda ekonomik dönüşümün ve toplumsal kırılmanın ironik bir kaydıdır. Filmde Şaban’ın bestelediği ve neredeyse çocuk tekerlemesi hafifliğinde söylenen “KDV” şarkısı, aslında ağır bir toplumsal gerçeği fısıldar. Vergi yükünün adaletsiz dağılımı ve bunun en çok “ortadirek” denilen kesimi ezmesi.

Hadi gelin bu filmde Şaban’ın gitar eşliğinde söylediği bir şarkı üzerinden konuyu ele alalım.

“Gördüm ki memlekette / Ortadirek yan yatmış / Bir de KDV gelmiş / Hepten ayvayı yemiş.” Bu dizeler bir mizah unsuru gibi görünür; oysa felsefi açıdan bakıldığında modern devletin temel gerilimine işaret eder: Adalet ile tahsilat arasındaki gerilim bu.

KDV (Katma Değer Vergisi) doğası gereği dolaylı bir vergidir. Yani kazanca göre değil, harcamaya göre alınır. Bu yönüyle görünürde eşittir; herkes aynı oranda öder. Fakat eşitlik ile adalet aynı şey değildir.

Aristoteles’in dağıtıcı adalet anlayışına göre adalet, herkese aynı şeyi vermek değil; herkese hak ettiğini vermektir. Geliri düşük olanla yüksek olanın aynı oranda KDV ödemesi, matematiksel olarak eşit; fakat sosyolojik olarak eşitsizdir. Çünkü düşük gelirli için tüketim zorunludur; yüksek gelirli için ise tüketim tercihtir.

Şarkıdaki şu sözler bu çelişkiyi hicveder.

“Senin uyanık baban / Çırparken ordan burdan / Salak mı ki ödesin KDV?”

Burada “uyanıklık” aslında sistemin içindeki kaçış yollarını temsil eder. Vergi planlaması, istisnalar, muafiyetler… Yasa içinde kalınarak ya da gri alanlar kullanılarak yük azaltılabilir. Ama bordrolu çalışan için kaçış yoktur. Maaş yatmadan kesinti yapılır. Fişini almasa da KDV öder.

Michel Foucault’nun “iktidarın görünmezliği” fikrini hatırlayalım: Modern iktidar kaba kuvvetle değil, sistemle işler. KDV de tam olarak böyledir. Market fişindeki küçük bir kalemdir ama toplumsal etkisi büyüktür.

“Ortadirek düşünsün / Ömür boyu sürünsün / Umrunda mı senin KDV?”

Ortadirek, yani düzenli maaşlı, vergisini zamanında veren, devletle kavga etmeyen, sisteme inanan sınıf… Modern demokrasilerin taşıyıcı kolonudur. Ne en zengindir ne en yoksul. Ama en düzenli ödeyendir.

Bu sınıfın erozyonu, yalnız ekonomik değil, ahlaki bir sorundur da. Çünkü orta sınıf, emeğin karşılığını alma inancıyla yaşar. Eğer vergi yükü altında ezildiğini, ama karşılığında kamu hizmeti ve adalet görmediğini düşünürse, sistemle arasındaki sözleşme zedelenir.

John Locke’un toplumsal sözleşme anlayışına göre birey, malının ve emeğinin güvenliği karşılığında devlete yetki devreder. Eğer bu güven sarsılırsa sözleşme de sorgulanır.

Şaban’ın mizahı tam da burada trajikleşir. Tempo tutup zıplamak, gerçeği değiştirmez; yalnızca katlanmayı kolaylaştırır.

“Ey deve oğlu deve / Bir geçersen elime / Selam tüm sülalene KDV.”

Bu sözler yüzeyde bir taşlama, ama derinde bir öfke barındırır. Vergi, eğer adil algılanmazsa, vatandaşın gözünde bir kamu katkısı olmaktan çıkar; bir yük, hatta bir haksızlık sembolüne dönüşür.

Görüldüğü gibi, vergi yalnız ekonomik değil, ahlaki bir ilişkidir. Devlet “ver” derken vatandaş “neden?” diye sorar. Bu “neden”e verilen cevap güçlü değilse, vergi bir dayanışma aracı olmaktan çıkar, bir mecburiyete dönüşür.

Bu da orta sınıfın bitişi; yalnızca alım gücünün düşmesi değildir. Bu, sistemle kurulan güven ilişkisinin zayıflamasıdır. Katma Değer Şaban filmindeki şarkı, güldürerek anlatır ama aslında şunu sorar: “Eğer herkes “uyanık olmaya çalışırsa, dürüst kalanın bedelini kim öder?”

Düzenli vergisini veren orta sınıfın erimesi, toplumun omurgasının incelmesi demektir. Omurga incelirse, yük taşınmaz. Yük taşınmazsa, sistem eğilir. Ve belki de en trajik olan şudur: Orta direk yavaş yavaş kaybolur.

Günün sonunda Şaban, güldürmeye devam eder ama bize sadece düşünmek düşer.

Gönül TERZİ

06.03.2026